Beyin Anıları Nasıl Kodlar?
Anı oluşumunda temel rol oynayan iki yapı vardır: hipokampus ve amigdala.
Hipokampus, yaşanan olayın vaktini ve mekânsal bağlamını kaydederken; amigdala, o
ana eşlik eden duygusal yoğunluğu işler. Bu iki yapı birlikte çalışarak, anının yalnızca “ne
olduğu”nu değil, “nasıl hissedildiğini” de hafızaya yerleştirir.
Bu nedenle duygusal açıdan ağır yaşantılar, nötr olaylara kıyasla çok daha kalıcıdır.
Beyin, tehdit, kayıp, bağlanma ya da ağır memnunluk içeren anıları “önemli” olarak
etiketler ve bu anılar uzun mühlet hudut sisteminde etkin kalabilir.
Mekânlar Neden Eski Anıları Tetikler?
Yerler, beynin hafıza sisteminde güçlü çağrışım kaynaklarıdır. Zira bir olay
yaşanırken çevresel uyaranlar (görsel nizam, koku, ses, ışık) de anının bir modülü olarak
kaydedilir. Birebir yere tekrar girildiğinde, beyin bu uyaranları tanır ve geçmişteki
tecrübesi otomatik olarak aktive eder.
Bu noktada beyin için kıymetli olan şey “şu an” değil, tanıdık olandır. Bu yüzden kişi kendini
bir anda geçmişteki hislerin içinde bulabilir. Mantıksal olarak her şey yolunda olsa bile,
bedensel ve duygusal yansılar geçmiş bir tecrübeye ilişkin olabilir.
Bu durum bilhassa çözülmemiş, bastırılmış ya da ağır hisler içeren anılarda daha
bariz halde ortaya çıkar.
Özlemek Ruhsal Olarak Nasıl Ortaya Çıkar?
Hasret, sırf bir duygusal boşluk hali değildir. Nöropsikolojik açıdan bakıldığında
özlemek; bağlanma sisteminin faal hale gelmesi ile bağlıdır. Sevilen şahısla ya da anlamlı
bir devirle ilgili anılar zihinde canlandığında, dopamin ve oksitosin üzere bağlanma ve
ödül sistemleriyle bağlantılı nörokimyasal süreçler devreye girer.
Lakin artık fizikî olarak orada olmayan bir ilgi ya da periyot, bu sistemler için bir
eksiklik yaratır. Beyin hâlâ ilişkiyi sürdürmek isterken, gerçeklik buna müsaade vermez. Bu
uyumsuzluk vücutta boşluk, sıkışma ya da hüzün olarak hissedilir.
Münasebetiyle hasret; zayıflık değil, sağlıklı bağ kurabilme kapasitesinin bir göstergesidir.
Geçmiş Neden Bazen Bugünü Yönetir?
Birtakım anılar bilişsel seviyede hatırlanmasa bile, hudut sistemi seviyesinde etkin kalabilir. Kişi
“artık geçti” dediği bir olaya bedensel olarak hâlâ reaksiyon verebilir. Bu durum, anının
gereğince işlenmediğini ve beynin hâlâ o tecrübesi tamamlanmamış bir süreç olarak
algıladığını düşündürür.
Terapi sürecinde hedef geçmişi silmek değil; geçmiş tecrübelerin bugünkü duygusal
reaksiyonları otomatik olarak yönetmesini engellemektir. Anı şuurlu formda ele alındığında,
beyin onu tekrar düzenler ve artık tehdit oluşturmayan bir bilgi olarak depolar.
Sonuç
Yerlerin duygusal tetikleyici olması, hasretin beklenmedik anlarda ortaya çıkması ya
da geçmişe ilişkin hislerin bugünde hissedilmesi patolojik bir durum değildir. Bunlar,
beynin anıları nasıl sakladığına dair doğal ve insani süreçlerdir.
Lakin bu tecrübeler kişinin fonksiyonelliğini bozuyor, bugünü yaşamasını zorlaştırıyor ya da
duygusal yük haline geliyorsa; bu, anıların profesyonel bir çerçevede ele alınması
gerektiğine işaret edebilir.
HAZIRLAYAN
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
Psikolog Cansu Hatice Karcıoğlu
