Kendini Geliştirme Takıntısı: Daima Daha Yeterli Olmaya Çalışmak Neden Yorar?

Kendini geliştirme, çağdaş insanın gündelik hayatında neredeyse zarurî hale gelmiş bir gayeye dönüştü. Artık sırf “iyi olmak” kâfi sayılmıyor; daha güzel olmak, daima bir adım önde olmak, potansiyelini sonuna kadar zorlamak bekleniyor. Bu beklentiyi sadece dış dünya değil, kişinin iç sesi de daima tekrar ediyor. “Bugün ne yaptın?”, “Yeterince üretken miydin?”, “Yeterince okudun mu, çalıştın mı, geliştin mi?” soruları artık sadece motivasyon kaynakları değil, bir baskı aracına dönüşmüş durumda. Muvaffakiyete ulaşmak kadar, daima bir gelişim halinde olmak da birey için pahalı hale geldi. Fakat bu sürecin sürdürülebilir olup olmadığı, ruhsal istikrara ziyan verip vermediği gereğince sorgulanmıyor.

İnsanın gelişme isteği doğal bir gereksinimdir. Evrimsel psikolojiye nazaran birey, etrafıyla daha yeterli baş edebilmek ve toplumsal kümeler içinde daha avantajlı pozisyonlara erişebilmek için maharetlerini artırmak zorundaydı (Baumeister & Leary, 1995). Bu durum, insanın öğrenme, yeniliklere açık olma ve sorun çözme hünerlerini de beraberinde getirdi. Lakin çağdaş toplumda gelişim sadece adaptasyon için değil, onay görmek, bedelli hissetmek ve “yeterli” kabul edilmek için de bir mecburilik halini aldı. Bilhassa toplumsal medya, bireylerin sırf muvaffakiyetlerini ve en güzel versiyonlarını paylaştığı bir vitrin alanına dönüştü. Bu vitrin, öbür beşerler tarafından görünür olmak isteyen bireyin, kendini daima bir performans döngüsü içinde bulmasına yol açtı (Chou & Edge, 2012).

Sosyal medya, kıyaslama davranışını hiç olmadığı kadar görünür hale getirdi. Artık beşerler sırf fizikî olarak etrafındakilerle değil, dünyanın dört bir yanındaki “mükemmel” hayatlarla da karşılaştırma içinde. Bu karşılaştırmalar birden fazla vakit bireyin gerçekliğiyle örtüşmeyen bir yetersizlik duygusu yaratıyor. Festinger’in (1954) toplumsal karşılaştırma kuramına nazaran beşerler kendilerini kıymetlendirmek için oburlarının performansına bakarlar. Fakat bu kıymetlendirme, günümüzde filtrelenmiş muvaffakiyet öyküleriyle dolu bir ortamda yapıldığında, birey ne kadar çabalarsa çabalasın kendini eksik hissedebiliyor.

Kendini geliştirme dileği, kişinin içsel motivasyonunu besleyebilir. Lakin bu dilek yerini bir zorunluluğa bıraktığında, birey sadece geliştiği sürece pahalı olduğunu düşünmeye başlar. Bu durum, psikolojide “şartlı özdeğer” olarak tanımlanır (Deci & Ryan, 2000). Koşullu özdeğer sahibi bireyler, muvaffakiyet elde ettiklerinde kendilerini kıymetli hissederken, başarısızlık durumlarında sert bir halde kendilerini eleştirirler. Bir gayeye ulaşsalar bile bunu kâfi görmez, bir sonraki gayeye geçmek zorunda hissederler. Bu kısır döngü, bireyin muvaffakiyetten haz almasını değil, başarıyı kısa periyodik bir rahatlama aracı olarak kullanmasını sağlar.

Bu çeşit bir zihinsel yapı, bireyde “toksik üretkenlik” olarak isimlendirilen kronik üretme zorunluluğunu doğurur. Kişi, boş kaldığı her anı vakit kaybı üzere görür. Dinlenmeye ayrılan vakit suçlulukla karışır; zira zihnin bir köşesinde her vakit “yapılması gereken diğer bir şey” vardır (Salanova et al., 2014). Bu durum sırf fizikî bir yorgunluk yaratmakla kalmaz, tıpkı vakitte zihinsel ve duygusal bir tükenmişlik hissine de yol açar.

Tükenmişlik, sırf iş dünyasına ilişkin bir kavram değildir. Kendini geliştirme baskısıyla yaşayan birey, “kendi potansiyelini gerçekleştirememe” endişesiyle daima bir performans içinde yaşar. Maslach ve Leiter (2016), tükenmişliğin sadece fazla çalışmayla değil, anlamsızlaşan gayretle da ortaya çıktığını vurgular. Yani birey yalnızca çok çalıştığı için değil, gayretlerinin bir yere varmadığını hissettiğinde de tükenmiş hisseder. Kendini geliştirme mecburiliği da bu tıp bir döngüyü yaratabilir. Zira bu süreçte kişi, durup geldiği yolu takdir etmez, yalnızca eksik olanı görür.

Öz-şefkat kavramı bu noktada devreye girer. Neff’in (2003) tanımladığı öz-şefkat, bireyin yanlışları ve zayıflıkları karşısında kendine yargılayıcı değil, anlayışlı bir tavır sergilemesidir. Fakat toksik gelişim kültüründe öz-şefkat ekseriyetle “gevşemek” yahut “yetinmek” üzere olumsuz kavramlarla eşleştirilir. Birey, kendine karşı anlayış göstermenin gelişimi engelleyeceğini düşünür. Meğer tam aksisi doğrudur: Kendine şefkat gösteren birey, kusurlarını kabul edip onlardan öğrenerek daha sağlıklı bir gelişim süreci yaşayabilir.

Bu noktada ferdî gelişim anlayışının tarafını sorgulamak gerekir. Gelişim, bir mükemmelleşme amacı değil, bir bütünleşme süreci olarak tanımlanmalıdır. Jung’un (1953) tabir ettiği üzere bireyin ruhsal sıhhati, “mükemmel olmak”tan çok “bütün olmak”la bağlıdır. Kişi, güçlü istikametlerinin yanında zayıf istikametlerini de kabul ettiğinde ruhsal manada daha istikrarlı hisseder. Bu kabul, bireyin kendini geliştirme seyahatini da daha sürdürülebilir kılar. Zira kişi artık gelişmeyi bir eksiklikten kurtulma uğraşı olarak değil, kendini daha yeterli tanıma süreci olarak görür.

Bir öbür değerli sorun ise mana duygusudur. Steger (2012), bireyin hayatta mana bulmasının ruhsal güzellik haliyle direkt bağlı olduğunu vurgular. Lakin daima bir sonraki maksada odaklanan birey, yaşadığı anı kaçırır. Muvaffakiyete ulaşmak için çıktığı yolda, neyi neden yaptığını unutabilir. Bu da vakitle “başardım lakin neden memnun değilim?” sorusunu beraberinde getirir. Gelişimin gayesi mana yaratmaksa, bu mananın yolda kaybolmaması gerekir.

Farkındalık (mindfulness) temelli yaklaşımlar, bireyin bu döngüden çıkmasına yardımcı olabilir. Kabat-Zinn (1994), farkındalığı “şu an olanı, yargılamadan fark etmek” olarak tanımlar. Farkındalık sayesinde kişi, daima “daha sonra ne yapmalıyım” sorusu yerine “şu anda ne oluyor?” sorusunu sormayı öğrenir. Bu da hem zihinsel dinginliği artırır hem de gelişim baskısından kaynaklanan yorgunluğu azaltır.

Kişisel gelişim, dışarıdan gelen bir yarış değil, içeriden gelen bir davettir. Bu davete kulak vermek değerlidir. Lakin her gün daha fazlasını yapmak zorunda hissederek değil; bazen durarak, dinlenerek, düşerek ve kalkarak devam etmek gerekir. Zira insan sırf geliştiği yerden değil, durduğu ve düşündüğü yerden de büyür. Daima daha düzgün olmaya çalışmak, hayatın manasını yüzeyde meblağ. Gerçek uygunluk hali, olduğun kişiyi olduğu haliyle görebilmekle başlar.

İnsan gelişmek için yaşar; ancak yalnızca gelişmek için yaşamamalıdır.

Kaynakça (APA7)

Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529.

Chou, H. T. G., & Edge, N. (2012). “They are happier and having better lives than I am”: The impact of using Facebook on perceptions of others’ lives. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 15(2), 117–121.

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.

Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.

Jung, C. G. (1953). Psychological aspects of the personality. Princeton University Press.

Kabat-Zinn, J. (1994). Wherever You Go, There You Are: Mindfulness Meditation in Everyday Life. Hyperion.

Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Burnout: A Multidimensional Perspective. Psychology Press.

Neff, K. D. (2003). The development and validation of a scale to measure self-compassion. Self and Identity, 2(3), 223–250.

Salanova, M., Schaufeli, W. B., Llorens, S., Peiró, J. M., & Grau, R. (2014). From burnout to engagement: A new perspective. Journal of Psychology, 22(1), 53–68.

Steger, M. F. (2012). Making meaning in life. Psychological Inquiry, 23(4), 381–385.