Pandemiyle birlikte yaygınlaşan uzaktan çalışma modeli, birçok kişi için kalıcı hale geldi. Bu durum vakit ve yer bağımsızlığı açısından birtakım avantajlar sunsa da, bilhassa zihinsel sonların silikleşmesiyle birlikte telaş, tükenmişlik ve verimlilik sorunlarını de beraberinde getirdi. Artık yalnızca fizikî bir alanda “işte olmak” üzere net ayrımlar yok. Konut, tıpkı anda hem çalışma alanı hem de dinlenme, bakım ve alakaların yürütüldüğü bir hayat alanı hâline geldi. Bu türlü bir ortamda, zihinsel hudut koymak yalnızca konfor için değil; ruhsal sıhhat ve sürdürülebilir üretkenlik için bir gerekliliktir.
Evden çalışan bireylerin en sık yaşadığı problemlerden biri, “hep erişilebilir olma” hissidir. İşe gidip gelmenin yarattığı ritüel kaybolduğunda, sabah kahvesiyle bilgisayar başına geçmek ve akşam saatlerinde hâlâ e-postaları yanıtlamaya devam etmek olağanlaşır. Lakin bu durum, iş ve özel hayat ortasında olması gereken ruhsal ayrımı bulanıklaştırır. Derks ve Bakker’in (2014) günlük tavır tahliline dayanan araştırmasında, iş saatleri dışında işle meşgul olmanın, hem gerilim seviyesini hem de tükenmişlik riskini manalı ölçüde artırdığı bulunmuştur. Bu, yalnızca iş yükünden değil, zihnin daima “çevrimiçi” kalmasından kaynaklanır.
Zihinsel sonlar oluşturmanın birinci adımı, günlük vakit kullanımını yine yapılandırmaktır. Bu yalnızca “program yapmak” manasına gelmez; günün muhakkak kısımlarını net biçimde iş, dinlenme, toplumsallaşma ya da sessizlik için ayırmak manasına gelir. Bailey ve Miller (2021), bu tekniği “zaman bloklama” olarak isimlendirir ve bilhassa meskenden çalışan bireylerde dikkat idaresi ile iş-yaşam istikrarı ortasında güçlü bir bağ olduğunu belirtir. Örneğin, sabah saatlerini odaklı çalışmaya, öğlen sonrası saatleri ise planlama ve bağlantı işlerine ayırmak hem üretkenliği artırır hem de zihni yapılandırır.
Bununla birlikte, fizikî etraf de zihinsel hudut koymada belirleyicidir. Her ne kadar herkesin başka bir çalışma odası olmayabilirse de, mesken içinde muhakkak bir köşeyi yalnızca çalışma için ayırmak, beynin iş ve dinlenme modları ortasında geçiş yapmasına yardımcı olur. Allen ve arkadaşlarının (2021) uzaktan çalışanlar üzerine yaptığı meta-analizde, fizikî sonların net olmadığı durumlarda dikkat dağınıklığı ve işle ilgili ruminasyonun (aşırı düşünmenin) arttığı gösterilmiştir. Bu nedenle, küçük sembollerle bile olsa (bir masa lambası, kulaklık, makul bir sandalye) zihne “şimdi çalışıyoruz” ya da “çalışma bitti” bildirisi verilebilir.
Bir başka değerli nokta ise dijital sonların oluşturulmasıdır. Konuttan çalışmak, dijital dünyada da daima etkin olma baskısını beraberinde getirir. Gün içinde çok sayıda platformdan gelen bildirimler, daima bölünen dikkat ve misyonlar ortasında geçiş, zihinsel yorgunluğu artırır. İşten sonra e-posta bildirimlerini kapatmak, mesai bitiminde çevrimdışı moda geçmek yahut birtakım iş uygulamalarını büsbütün kapatmak, bu manada zihinsel hudut koymanın dijital versiyonudur. Keller ve arkadaşlarının (2020) önerdiği üzere, nizamlı olarak verilen kısa “mikro-molalar”, sırf zihinsel dinlenmeyi değil, karar alma süreçlerini de güçlendirmektedir.
Zihinsel hudutların bir öteki boyutu ise içsel konuşmalarla ilgilidir. Konutta çalışırken kişi birçok vakit kendi zihninde hududu esneten cümleler kurar: “Şu işi de bitirsem güzel olur”, “Hazır evdeyken bunu da ortadan çıkarayım”… Bu fikirler başlangıçta temiz görünse de vakitle iş-özel hayat istikrarını bozar. Bu nedenle bireylerin, kendilerine yönelik net hudut lisanı geliştirmesi değerlidir. Örneğin “Saat 18.00 prestijiyle tüm ekranlardan uzaklaşıyorum” üzere kararlı sözler, hem davranışa taraf verir hem de zihinsel yükü hafifletir.
Sonuç olarak, konuttan çalışmanın getirdiği esneklik, fakat âlâ tanımlanmış zihinsel sonlarla sürdürülebilir hâle gelir. Bu hudutlar, sadece üretkenlik için değil, tıpkı vakitte duygusal iyilik, ilgilerin kalitesi ve hayat doyumu için de gereklidir. Çalışanların hem kişisel olarak hem de kurumsal dayanakla bu farkındalığı geliştirmesi, yeni çalışma nizamında ruhsal sağlamlık açısından kritik kıymettedir.
Kaynakça
-
Allen, T. D., Golden, T. D., & Shockley, K. M. (2021). How Effective Is Telecommuting? Assessing the Status of Our Scientific Findings. Psychological Science in the Public Interest, 22(1), 40–68. https://doi.org/10.1177/1529100620948662
-
Bailey, D. E., & Miller, C. M. (2021). Remote Work and Work-Life Boundaries. Harvard Business Review.
-
Derks, D., & Bakker, A. B. (2014). Smartphone Use, Work–Home Interference, and Burnout: A Diary Study on the Role of Recovery. Applied Psychology, 63(3), 411–440.
-
Keller, A. C., Meier, L. L., & Semmer, N. K. (2020). Daily Work Stressors and the Use of Micro-breaks. Journal of Occupational Health Psychology, 25(1), 1–14.
