Motivasyonun temelinde ödül sistemi yer alır. Beyinde bilhassa dopamin sistemi,
motivasyonun biyolojik altyapısını oluşturur. Dopamin birçok vakit “mutluluk hormonu”
olarak anılsa da aslında daha çok “beklenti” ve “harekete geçme” ile bağlantılıdır. Beyin, bir
davranışın sonunda manalı bir ödül bekliyorsa, o davranış için güç üretir. Şayet ödül
bilinmeyen, ulaşılmaz ya da duygusal olarak tatmin edici değilse motivasyon düşer.
Psikolojik açıdan motivasyon kaybının en değerli nedenlerinden biri duygusal yüktür. Kişi
farkında olmadan ağır bir korku, suçluluk, yetersizlik ya da tükenmişlik hissi taşıyorsa,
beyin enerjiyi hayatta kalmaya ayırır. Bu durumda gelişim, üretim ya da değişim ikinci
plana düşer. “Hiçbir şey yapmak istemiyorum” cümlesi birden fazla vakit tembellikten değil,
hudut sisteminin çok yük altında olmasından kaynaklanır.
Motivasyonu etkileyen bir başka değerli faktör içsel ve dışsal motivasyon ayrımıdır. Dışsal
motivasyon; onay almak, takdir edilmek, eleştirilmemek ya da bir beklentiyi karşılamak
üzere nedenlere dayanır. İçsel motivasyon ise kişinin yaptığı şeyle kurduğu manalı bağdan
beslenir. Dışsal motivasyon kısa vadede işe yarayabilir; fakat uzun vadede sürdürülebilir
değildir. Zira kişi kendi isteğinden çok, oburlarının beklentileriyle hareket eder.
Çocukluk devrinde öğrenilen motivasyon kalıpları, yetişkinlikte de tesirini sürdürür.
Daima eleştirilen, muvaffakiyetle sevilen ya da kıyaslanan bir çocuk, motivasyonu tasa ve
kaygı temelli öğrenebilir. Bu durumda kişi bir şeyi hakikaten istediği için değil, başarısız
olmaktan korktuğu için yapar. Bu da motivasyonu kırılgan ve yorucu hale getirir.
Motivasyon kaybı birden fazla vakit kişinin kendine yönelik sert iç konuşmalarıyla da beslenir.
“Yine yapamadım”, “Zaten bende irade yok”, “Herkes yapıyor ben yapamıyorum” gibi
niyetler, beynin tehdit algısını artırır. Tehdit altında hisseden bir beyin ise üretmek
yerine kaçınmayı seçer. Bu nedenle motivasyon eksikliği, birçok vakit öz şefkat
eksikliğiyle birlikte görülür.
Psikolojik olarak sağlıklı motivasyon, inançlı bir iç alan gerektirir. Kişi kusur yapabileceğini,
yavaş ilerleyebileceğini ve tekrar de pahalı olduğunu hissettiğinde motivasyon daha doğal
bir formda ortaya çıkar. Beyin, baskı altında değil; inanç ortamında öğrenmeye ve
üretmeye daha açıktır.
Motivasyonu yine inşa etmek için evvel kişinin kendine şu soruyu sorması gerekir:
“Ben bunu hakikaten istiyor muyum, yoksa istemem gerektiğini mi düşünüyorum?” Bu
ayrım, motivasyonun istikametini kökten değiştirir. Gerçek istek, zorlayıcı olsa bile kişiye
mana duygusu verir. Mecburilik ise vakitle tükenmişlik yaratır.
Sonuç olarak motivasyon kaybı bir kişilik özelliği ya da irade sorunu değildir. Birçok zaman
beynin, hislerin ve geçmiş öğrenmelerin doğal bir sonucudur. Motivasyonu artırmak,
daha fazla zorlamak değil; daha âlâ anlamakla mümkündür. Anlaşılan bir zihin, harekete
geçmeye daha isteklidir.
HAZIRLAYAN:
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
Psikolog Cansu Hatice Karcıoğlu
