Kaygının Ötesinde: Suçluluk, Kendilik ve İç Cezalandırma
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) birden fazla vakit sadece bir kaygı bozukluğu olarak ele alınır. Halbuki klinik pratikte birçok OKB hadisesinde, telaşın ötesinde çok daha derin bir problemle karşılaşırız:
kişinin kendisiyle kurduğu bağlantı.
Bu yazıda OKB’ye, Şema Terapisi’nin mode modeli perspektifinden bakacağız. Bilhassa kimi hadiselerin neden sadece maruz bırakma ve reaksiyon tedbire (ERP) ile ilerlemekte zorlandığını ve şema terapisinin burada ne sunduğunu ele alacağız.
OKB Yalnızca Telaştan mı İbaret?
OKB’de elbette korku vardır. Lakin birçok danışanın seanslarında baskın olarak görülen iki his daha bulunur:
-
Suçluluk
-
İğrenme
Bu hisler çoklukla şu sorular etrafında şekillenir:
-
“Ya makus bir insan olursam?”
-
“Ya affedilmez bir şey yaparsam?”
Yani OKB’de tehdit birden fazla vakit dış dünyaya değil, kişinin kendilik algısına yöneliktir.
Bu fark, tedavi yaklaşımını direkt tesirler.
Şema Terapisi OKB’ye Nasıl Bakar?
Şema terapisi, semptomu sadece ortadan kaldırılması gereken bir sorun olarak görmez. Temel soru şudur:
OKB semptomları birçok vakit kişinin iç dünyasındaki ağır tehdit, suçluluk ve kendini cezalandırma tecrübesini süreksiz olarak yatıştırmaya çalışır. Bu nedenle semptomlar, paradoksal biçimde, danışanın hayatta kalma ve kendini muhafaza teşebbüsü olarak da düşünülebilir.
OKB ile Bağlı Erken Devir Ahenk Bozucu Şemalar
Araştırmalar ve klinik müşahedeler, OKB ile birtakım şemaların bilhassa bağlı olduğunu göstermektedir. Bunların başında cezalandırıcılık şeması gelir.
Cezalandırıcılık şemasında temel inanç şudur:
Buna sıklıkla şu şemalar eşlik eder:
-
Sosyal izolasyon / yabancılaşma
-
Başarısızlık
-
Boyun eğme
Bu şemalar bir ortaya geldiğinde kişi, denetimi kaybetmenin sırf kusur yapmak değil, ahlaki olarak kabul edilemez biri olmak manasına geleceğini hisseder.
Mode Modeli: OKB’yi Anlamanın Anahtarı
Şema terapide mod, o anda faal olan his, niyet ve davranış bütünlüğünü söz eder.
OKB’de en baskın ve belirleyici modlardan biri:
Cezalandırıcı Ebeveyn Modu
Bu mod, kişinin içindeki sert, eleştirel ve ahlaki olarak yargılayan sestir.
İçeride şu bildiriler dolaşır:
-
“Bunu düşündüğün için berbatsın.”
-
“Kontrol etmezsen sorumluluk senin.”
-
“Bunu affedemezsin.”
OKB’de birçok kompulsiyon, bu sesi susturmak ya da yatıştırmak için devreye girer.
Kaygılı / Hatalı Çocuk Modu
Cezalandırıcı ebeveyn modu aktifleştiğinde, çoklukla kaygılı ve hatalı çocuk modu ortaya çıkar.
Bu modda kişi:
-
Aşırı sorumluluk hisseder
-
Tehdidi abartılı algılar
-
“Ya sahiden yaparsam?” kanısına saplanır
Burada danışanı zorlayan şey sırf niyetin varlığı değil, o fikrin kimliğiyle ilgili taşıdığı anlamdır.
Kompulsiyonlar: Başa Çıkma Modu Olarak OKB
Bu ağır suçluluk ve tehdit hissiyle baş etmek için kişi bir başa çıkma moduna geçer.
Bu ekseriyetle kaçınan yahut ahenk sağlayan bir moddur.
Kompulsiyonlar bu noktada devreye girer:
-
Kontrol etme
-
Yıkama
-
Zihinsel ritüeller
-
Güvence arama
-
Kaçınma
Bu davranışlar kısa periyodik bir rahatlama sağlar. Lakin uzun vadede şemayı ve cezalandırıcı iç sesi daha da güçlendirir.
Araştırmalar, bilhassa kaçınma davranışlarının, şemalar ile OKB semptomları ortasında aracı rol oynadığını göstermektedir.
OKB Döngüsü Nasıl Sürer?
Süreç ekseriyetle şu biçimde işler:
-
Tetikleyici bir niyet ortaya çıkar
-
Cezalandırıcı ebeveyn sesi aktive olur
-
Suçlu ve korkulu çocuk modu yoğunlaşır
-
Kompulsiyon yapılır
-
Geçici rahatlama yaşanır
-
İçsel tenkit ve şema daha da güçlenir
Bu döngü kırılmadıkça OKB kronikleşebilir.
ERP Neden Kimi Hadiseler İçin Kâfi Olmayabilir?
ERP’nin odağı, derde maruz kalmak ve kompulsiyonu durdurmaktır. Lakin kimi danışanlar için asıl zorlayıcı olan şey şudur:
Eğer terapi sürecinde bu içsel sesi ele almazsak, danışan davranışı bıraksa bile kendilik tehdidiyle baş etmekte zorlanabilir.
Şema Terapisi Ne Ekler?
Şema terapisi ERP’ye şunu ekler:
-
Mod farkındalığı
-
İç sesle çalışma
-
Kendilik algısının yine yapılandırılması
Amaç sadece ritüeli durdurmak değil, cezalandırıcı ebeveyn modunu zayıflatmak ve sağlıklı yetişkin modunu güçlendirmektir.
Sağlıklı yetişkin modunda kişi:
-
Düşünce ile davranışı ayırabilir
-
Ahlaki katılığı esnetebilir
-
Kendine daha şefkatli ve gerçekçi yaklaşabilir
Bu mod güçlenmeden, bilhassa dirençli OKB hadiselerinde kalıcı değişim zorlaşır.
Sonuç: OKB’ye Daha Derin Bir Bakış
OKB sadece bir korku sorunu değildir.
Birçok vakit:
-
Kendilik tehdidi
-
Yoğun suçluluk
-
İçsel cezalandırma
ile ilgilidir.
Şema terapisi ve mode modeli, bilhassa uzun müddettir devam eden yahut klasik yaklaşımlarla ilerlemekte zorlanan OKB hadiselerinde derinlikli ve kalıcı bir tedavi çerçevesi sunar.
