Panik atağın ortada şimdiki olan hiçbir neden yokken ve kişinin fark ettiği bir tetikleyici olmadan da yaşandığı görülür. Bu formda gelişen panik atakta kişi birdenbire yükselen ve birkaç dakikadan birkaç saate kadar süren hatta bütün güne yayılan ağır bir tasa atağı yaşar.
Panik atak (PA) korku bozukluğu (anxiete disorders) sınıfına giren bir ruhsal meseledir. Ansızın gelişen ve ağır bir biçimde ortaya çıkan ve birkaç dakikadan birkaç saate kadar sürebilen tasa atağı formunda kendini gösterir.
Panik atak, şahısta çocukluk periyodundan itibaren yaşadığı travmatik olayların yarattığı korku ve dehşet hislerinin birikmesi sonucu oluşan bir ruhsal problemdir. Bu birikme beynimizin limbik sisteminde olur. Başka bir deyişle, limbik sistemde birikmiş ve hapsolmuş korku ve endişe hislerinin, yeni hayatta birdenbire ve ağır bir halde tasa atağı formunda ortaya çıkması kişinin panik atak yaşamasına neden olur. Panik atağa yol açan ve ister çocukluk ve ergenlik ister erişkinlik periyodunda yaşanmış olan travmatik olaylar çok çeşitlidir. Panik atağa yol açan travmatik tecrübelerin nedenlerine öbür bir yazımda değineceğim. Bu tecrübeler panik atak yaşayan bireylerle yapılan titiz bir klinik kıymetlendirme ile psikoterapide ortaya çıkartılır.
Panik atağın ortada aktüel olan hiçbir neden yokken ve kişinin fark ettiği bir tetikleyici olmadan da yaşandığı görülür. Bu formda gelişen panik atakta kişi ansızın yükselen ve birkaç dakikadan birkaç saate kadar süren hatta bütün güne yayılan ağır bir dert atağı yaşar. Her ne kadar panik atak yaşayan kişi panik atağı o anda neden yaşadığını anlayamasa da klinik değerlendirmede panik atağı tetikleyen kimi ögelerin olduğu ortaya çıkar. Yani kişinin fark ettiği bir tetikleyici olmaması panik atağı tetikleyen bir durum, yer, niyet, vücut duyumu ya da bir hissiyat olmadığı manasına gelmez.
PA’nın ekseriyetle tetikleyen bir faktör sonucu ortaya çıktığını görüyoruz. Bu faktörler çok çeşitlidir ve şahıstan bireye farklılık gösterir. Çoklukla panik atak çeşitli fobi ve kaygılar eşliğinde olur. Fobiler muhakkak durum ve yerlerde ağır dehşet yaşanma halleridir. Kişi fobik olduğu bir durumun içine girdiğinde panik atak yaşar ve bir mühlet sonra da panik atak yaşamamak için korktuğu ve panik atak yaşayabileceği durumlardan ve/veya yerlerden kaçınır. Örneğin, kalbinin süratli atmaması için yavaş yürür, tasa atağı alışverişlerde geliyorsa alışverişe çıkmaktan kaçınır, toplumsal fobisi varsa toplumsal ortamlara girmek istemez. Yaygınlaşan panik atakta, kaçınma hali konuttan hiçbir formda çıkmak istememeye kadar varabilir. Genelde birinci panik atak hangi durumda yaşadıysa o mevzuyla ilgili fobi oluşur. Öteki durum yahut yerlerde de panik atak yaşandığında PA yaşanan yer ve durumlar genişler.
Birçok durumda korku atağı birinci nerede ortaya çıktıysa kişi orada bulunmaktan kaçınır ve o durum yahut yere karşı fobi geliştirir. PA ve fobi istisnalar olmakla birlikte çoklukla bir ya da birkaç fobi ile bir arada ilerlerler. Panik atak yaşayacağı korkusu ile gelişen fobi nedeniyle oluşan kaçınma davranışı endişeyi buyutur, büyüyen kaygı fobiyi güçlendirir. Sonuç itibariyle, panik atağın yoğunluğu fobinin yoğunluğunu ve sayısını, fobinin yoğunluğu ve sayısı da panik atağın yaşandığı durumların sayısını ve çeşitliliğini artırır. Bu durumda, PA fobiyi, fobi de PA’yı besler ve güçlendirir hale gelir. Vakit geçtikçe, kişinin panik atak yaşadığı yer ve durumların sayısı çoklukla artar.
Panik atak yaşama dehşetinin kendisi ya da fikri de panik atağa yol açabilir. Başka dert ataklarının geleceği beklentisi ve korkusu hem panik atağın şiddetini hem de fobi geliştirilen durumdan kaçınma davranışının derecesini artırır.
Panik atağa eşlik eden fobi tipleri çok sayıda olmakla birlikte en çok karşılaştıklarımızdan kimileri kapalı alanlar, yüksek bir yerde olmak, uçak, tünel, deniz araçları, köprü, asansör, toplumsal ortamlar, kan görmek, enjeksiyon, kedi/köpek/sürüngen canlılar/böcek üzere hayvanlar, fırtına/şimşek çakması/gök gürültüsü, makul bir performansı göstermek gereken durumlar (topluluk önünde konuşmak, sunum yapmak, imtihan, sahneye çıkmak vb.), toplu taşıma araçları, otomobil kullanmaktır.
Panik atak yaşayan kişi panik atağını tetiklediğine inandığı makul durumlardan ne kadar çok kaçınırsa panik atağa bağlı fobilerin şiddeti ve sayısı artar. Örneğin, kişi alışverişe, işe gitmekten ve otomobil kullanmaktan kaçınmaya başlamışsa, nihayetinde hiç dışarı çıkmamaya başlayabilir, hasebiyle fobik olduğu durumlar çeşitlenir.
Belirli bir fobi eşliğinde olmadan gelişen panik ataklarda, panik atağı tetikleyen bir çok etken olabilir. Fobik olunan yer ve durumlara maruz kalmasının kişinin panik atak yaşamasına neden olduğunu biliyoruz. Öbür taraftan, kişinin panik atak yaşamakla özdeşleştirdiği niyetler, vücut duyumları, aktiviteler de panik atak yaşanmasını tetikleyebilir. Örneğin hızlı yürümek, panik atak yaşama dehşetinin kendisi ya da fikri, kalp atışının hızlanmasına neden olabilecek çeşitli aktiviteler, kahve içmek, spor yapmak, daha evvel yaşadığı panik atağa eşlik eden fizikî duyumların (terleme, göğüs ağrısı, boğuluyormuş üzere hissetme vb.), fikirlerin (“ya tekrar panik atak yaşarsam”, “ya kontrolümü kaybedersem”, “ya delirirsem”, “ya rezil olursam” vb.) kendileri de panik atağı tetikler.
Özetle, panik atak esnasında oluşan olumsuz kanılar, vücut duyumları ve başka semptomlar panik atak yaşamada tetikleyici de olurlar. Bu kısırdöngü, panik atak yaşayan bireylerin başını güzelce karıştırır ve neyin neye neden olduğunu anlamalarını güçleştirir. Bu kısır döngüsel durumun kendisi kişiyi daima tetikte fiyat ve panik atak yaşamamak için kaçınmaları gereken yer ve durumların sayısını artırır. En sık karşılaştığımız panik atak cinslerinden olan ve bireylerin kalp krizi geçirdiğine inandıkları panik ataklarda, bireyler bunun kalpleri ile ilgili bir hastalık olduğuna ve kalp krizi yaşıyor olduklarına inanıp hastanelerin acil kısımlarına koşarlar. Yaşadığı şeyin panik atak olduğu söylendiğinde dahi, atak esnasındaki mevt korkusu o derece büyüktür ki panik atağı tekrar yaşayan kişi kendini acil servise gitmekten kendini alıkoyamaz.
Panik Atak Semptomları
PA esnasında yaşanan semptomlar (belirtiler) şahıstan şahsa farklılık gösterir ve birkaç semptom bir ortada görülebilir. Bu semptomlar fikir, his ve vücut duyumu biçiminde kendilerini gösterirler. En çok görülen semptomlar;
• Kalp krizi geçireceğim ve öleceğim korkusu
• Delireceğim, kendimi kaybedeceğim korkusu
• Kendine ya da dünyaya yabancılaşma
• Kontrolümü kaybedeceğim ve utanç verici bir şey yapacağım korkusu
• Çıldırma korkusu
• Tekrar panik atak yaşamakla ilgili fikir ya da korku
• Çok terleme
• Kalp atımlarını duyumsamak, çarpıntı, kalp ritmindeki bozulmalar
• Nefes almada zorluk, nefessiz kalma korkusu
• Bayılacağım korkusu ve hissiyatı
• Baş dönmesi
• Rüyadaymış üzere hissetme hali
• Boğuluyormuş üzere hissetme
• Bulantı ya da karın ağrısı
• Göğüs ağrısı
• Fecî bir şey olacak ve ben bunu engelleme gücüne sahip değilim düşüncesi
• Bulunan yeri bir an evvel terk etme isteği ve kaçma ihtiyacı
• Ellerde hissizlik
• Ürperme, titreme, üşüme, ateş basması
• Derin nefes alamama
Panik atak yaşayan şahısların bir birçoklarında yaklaşık 10-15 dakika içinde en üst düzeye ulaşır. Korku atağı 30 saniye sürebileceği üzere, saatlerce PA semptomlarının sürdüğünü de görürüz.
Bu semptomlar panik atak esnasında yaşanan semptomlar olduğu üzere birebir vakitte panik atağı tetikleyen ve/veya şiddetini artıran bir rol de üstlenirler. Öbür bir deyişle panik atağın sonucu ya da nedeni olabilirler. Bu durum panik atağın kısırdöngüsel yapısını yansıtır.
Panik Bozukluk da dahil olmak üzere bütün Dert (Anksiyete) Bozukluğu sıkıntılarında (Posttravmatik Gerilim Bozukluğu, Kolay Fobiler, Toplumsal Fobi, Obsesif-Kompulsif Bozukluk (Takıntı Hastalığı), Yaygın Anksiyete Bozukluğu, Akut Gerilim Bozukluğu) asıl sıkıntı korku fazlalığıdır. İsmi ne olursa olsun başka pek çok ruhsal sorunun nedeni olarak, beynimizin limbik sistemindeki makul alanlarda (amigdala, thalamus gibi) birikmiş ve hapsolmuş olan korku fazlalığı sorumludur. Bilhassa çocukluk ve ergenlik periyodu boyunca, çocuğun yaşadığı olumsuz tecrübelerin sonucu olarak yaşadığı temel his kaygı ve tasadır. Suçluluk, öfke, utanç üzere öbür temel hisler tasa ve kaygıdan türer.
Psikoterapide temel gaye, panik atak ya da öteki korku bozukluklarına yol açan ve limbik sistemde birikmiş ve hapsolmuş olan telaş fazlalığından kurtulmaktır. Bilhassa çocukluk ve ergenlik periyotlarında (yetişkinlikte yaşanan travmatik tecrübelerin panik atağa yol açmayacağı manasına gelmez) yaşanan travmatik tecrübeler sonucu oluşan telaş birikmesi, EMDR tekniğinden faydalanılarak yapılan travma psikoterapisi ile ortadan kaldırılır; panik atak, psikoterapi çalışması klinik nosyonu olan ve EMDR yönteminde tecrübeli bir psikoterapist tarafından titiz bir biçimde yapıldığında büsbütün ortadan kalkar. Panik atak hiçbir vakit tam olarak iyileştirilemez tipinden inançlar psikoterapi çalışmasının sağlıklı bir formda yapılmaması ve/veya yalnızca ilaç tedavisi uygulanması nedenleri ile beşerler ortasında yerleşmiş yanlış bir inançtır.
Özetle, kişinin büyük içsel acılar yaşamasına neden olmakla kalmayan, tıpkı vakitte hayattaki fonksiyonelliğini de büyük ölçüde bozan bu problemle yaşamak artık insanların mukadderatı değil.
Ercüment Doğan, Ph.D.
Klinik Psikolog
