“Ya yapamazsam?” niyeti birçok insanın zihninden geçen sıradan bir soru üzere görünür. Fakat kimi durumlarda bu soru zihinsel bir döngünün başlangıcı olabilir. Psikolojide bu sürece felaketlendirme (catastrophizing) denir. Zihin, muhtemel bir yanılgıyı yahut başarısızlığı süratle büyüterek en makûs senaryoya yanlışsız ilerler.
Felaketlendirme çoklukla küçük bir belirsizlikle başlar. Bir imtihan, bir iş görüşmesi ya da değerli bir konuşma öncesinde zihinde bir soru belirir. Akabinde fikirler süratle büyümeye başlar:
“Ya yapamazsam?”
“Ya rezil olursam?”
“Ya herkes başarısız olduğumu düşünürse?”
Bu niyetler zincirleme biçimde ilerler ve kısa müddette kişi kendini zihinsel olarak en makûs sonucun içinde bulabilir. Meğer ortada şimdi gerçekleşmiş bir olay yoktur. Zihin mümkünlüğü, gerçeklik üzere işlemeye başlar.
Felaketlendirme döngüsü sadece fikirlerle sonlu değildir. Bedensel reaksiyonlar de sürece eşlik eder. Kalp hızlanır, kaslar gerilir, nefes yüzeyselleşir. Bu fizyolojik değişimler kişinin “Gerçekten berbat bir şey olacak” algısını güçlendirir. Böylelikle fikir ve vücut birbirini besleyen bir döngü oluşturur.
Bu döngünün en kıymetli özelliklerinden biri belirsizliğe tahammülsüzlüktür. Zihin katılık ister. Lakin hayatın birçok alanı meçhuldür. Belirsizlik arttıkça zihin denetim sağlamak için daha fazla senaryo üretir. Ama bu senaryolar tahlil üretmekten çok korkuyu artırır.
Felaketlendirme ekseriyetle mükemmeliyetçilik ve yüksek performans beklentisiyle bağlıdır. Kişi kusur yapmayı tolere etmekte zorlanır. Bu nedenle mümkün bir yanılgıyı zihninde büyüterek evvelce denetim etmeye çalışır. Lakin ironik biçimde bu gayret performansı artırmak yerine zorlaştırabilir.
Terapötik süreçte hedef fikirleri büsbütün durdurmak değildir. Zihin niyet üretmeye devam edecektir. Asıl amaç, fikirlerle kurulan ilgiyi değiştirmektir. Bir niyetin zihinde belirmesi onun gerçek olduğu manasına gelmez. Kanılar bazen sadece zihnin ihtiyatlı olma uğraşıdır.
Felaketlendirme döngüsü fark edildiğinde yavaşlatılabilir. Kişi fikrin geldiğini fark ettiğinde kendine şu soruyu sorabilir:
“Bu bir gerçek mi, yoksa zihnimin ürettiği bir mümkünlük mı?”
Bu küçük farkındalık bile döngünün gücünü azaltabilir.
