Okullarda yaşanan şiddet olayları, olayların oluş biçimi sebebiyle kapsamlı değerlendirilmeli ve tek bir nedensellik bağı kurulmamalıdır. Bu sebeple yapılan akademik çalışmalara bakmak olayların nedenini anlamamız için bize ışık tutacaktır. Radikalleşme ve şiddet en geniş seviyede aşırılığı; bir toplumsal sistem içindeki temel norm ve kıymetlerden kıymetli ölçüde sapma ve bunların ortadan kaldırılıp yerine yenilerinin konulmasını hedefleyen tavır ve davranışlar olarak tanımlanır (Beelmann, Jahnke ve Neudecker 2017). Radikalleşme ve şiddet içeren aşırıcılıkların tetikleyici ögeleri: ekonomik kriz, şahsî mağduriyet, toplumsal sosyal ya da ferdî çatışmalar, küme içi kümeler ortası çatışma süreçleriyle şekillenir. Aşırıcılık (extremism) terimi terör atakları cinsini de kapsar ancak daha geniş kapsamlı bir tabirdir. Mağduriyet ne kadar ağır olursa, aşırıcı tavır ve davranışların ortaya çıkma mümkünlüğü o kadar artar. Radikalleşme ve aşırılık, gençlik ya da yetişkinlik devrinde bir anda ve nedensiz ortaya çıkan olgular değildir; bilakis, bunlar bireyoluş (ontogenetik) gelişim süreçleri çerçevesinde açıklanmalıdır.
Gelişimsel psikoloji bulguları, örneğin ergenliğin kimlik gelişimi ve politik toplumsallaşma açısından epey hassas bir devir olduğunu gösterir (bkz. Kroger, Martinussen ve Marcia 2010; Sears ve Levy 2013). Öteki antisosyal davranışlara emsal formda, şiddete katılma eğilimi ergenlik ve genç yetişkinlik periyodunda tepe yapmaktadır (Urdal, 2006). Ergenler ve genç yetişkinler, daha ileri yaştaki bireylere kıyasla politik şiddete yönelik daha olumlu tavırlar sergilemekte ve bu cins hareketlere katılma isteğini daha sık tabir etmektedir (Desmarais ve ark., 2017; Wolfowicz ve ark., 2020). Ergenlerin ve genç yetişkinlerin toplumsal etrafı, onların tavırlarını, niyetlerini ve davranışlarını şekillendirmede kritik bir rol oynamaktadır (Beelmann, 2020; Kuhn, 2004; Pauwels & Schils, 2016). Gençlerin yakın toplumsal etrafındaki faktörler (örneğin ebeveynler ve aile) ile daha geniş toplumsal etrafları (örneğin okullar ve mahalleler), gençlerin şiddete iştirakini etkileyen yakınsal risk ve esirgeyici faktörler olarak uzun müddettir araştırılmakta ve tartışılmaktadır (Lösel & Farrington, 2012). “Etkilenmeye açık yıllar hipotezi”, ergenlik ve erken yetişkinlik devrinin politik toplumsallaşma açısından bilhassa hassas bir devir olduğunu öne sürer (Sears & Brown, 2013). Buna karşılık, önyargının gelişimi açısından 8–12 yaş ortası orta çocukluk periyodu kritik bir periyottur (Raabe ve Beelmann 2011). Okul öncesi ve ilkokul periyodunda erken antisosyal sapmaların önlenmesi için stratejik müdahaleler yapılması için uygun görülmektedir (Beelmann ve Raabe 2009; Deković ve ark. 2011). Risk faktörleri, radikal ve aşırılıkçı tavır ve davranışlarla nedensel olarak bağlı olan toplumsal, toplumsal ve ferdi özellikler olarak kapsamlı değerlendirilmelidir. Gözetici faktörler ise bu risk faktörlerinin tesirini dengeleyebilen ögelerdir. Şiddet, aşırıcılık ve radikalizm toplumsal, toplumsal ve kişisel risk ve hami faktörlerin birbiri ile etkileşimini içerir. Radikalleşme ve aşırılık için dört birbiriyle alakalı fakat farklı sosyal-gelişimsel sürecin temel şartlar olduğunu varsayılır.
Önyargı, öbür toplumsal kümelerin üyelerine (“yabancılar”, “mülteciler”, “inançsızlar” vb.) yönelik güçlü biçimde olumsuzlayıcı şemalar halinde ortaya çıkar. Burada toplumsal kümenin tarifi gerçekliğe dayanabileceği üzere sırf sanal bir gerçekliğe de dayanabilir. Politik ya da dini aşırılıkçı ideolojilerin benimsenmesi, eşitsizlik varsayımlarını temel alarak ve aşırılıkçı amaçlara ulaşmak için şiddet ya da gayrimeşru araçların kullanımını yasallaştırmaya hizmet eder. Antisosyal tavır ve davranışlar; yaşa uygun toplumsal kural ve normların ihlaliyle ve karşı olma, saldırganlık ve suçluluk üzere makul davranış sorunlarıyla karakterize edilen bir kişilik gelişimi sürecini tabir eder. Bilhassa okul öncesi periyotta ortaya çıkan erken sapmalar değerli bir risk oluşturur; bu sapmalar, olumsuz mizaç özellikleri ile yetersiz ebeveynlik uygulamalarının birleşimi sonucu gelişir. Ayrıyeten ergenlik devrinde sapkın kümelerle kurulan bağlar ve bu kümelere erişim de davranış sorunlarını pekiştirir (Farrington ve ark. 2017). Bir çocuk ailesine ne kadar bağlı hissederse, okula da o kadar bağlı hisseder; bu da toplumsal pahaları ve kurumları kabul etme mümkünlüğünü artırır (Gottfredson & Hirschi, 1990).
Bu dört yakınsal radikalleşme sürecinin tümü, bireyoluş risk-koruma art plan süreçlerinden etkilenir ve yeni toplumsal, toplumsal ya da ferdî sıkıntılar yahut olaylar tarafından tetiklenebilir ya da güçlendirilebilir (bkz. Doosje ve ark. 2016; Hal 3).
1.Kimlik sorunları(kimlik buhranı, aile içi çatışma, ebeveyn kontrolsüzlüğü, ebeveyn şiddeti)
2.Önyargılar(Kişileri ve/veya kümeleri çok olumsuzlayıcı tutumlar)
3.İdeolojilere tutunma (radikal ağlar ve akranlar ve şiddet yanlısı arkadaş kümelerine üyelik)4.Antisosyal tavır ve davranışlar
3.İdeolojilere tutunma (radikal ağlar ve akranlar ve şiddet yanlısı arkadaş kümelerine üyelik)
4.Antisosyal tavır ve davranışlar
Radikalleşme ve yükselen şiddet için risk faktörleri
1.Toplumsal seviyede, gerçek kümeler ortası çatışmalar, iç savaşlar (bkz. McCauley ve Moskalenko 2008) yahut kümeler ortası tehdit algısı (Doosje ve ark. 2012; Stephan ve Stephan 2017) radikalleşme mümkünlüğünü artırır.
2.Ekonomik krizler ya da toplumsal eşitsizlikler üzere nedenlerle ortaya çıkan varoluşsal güvensizlik ve buna bağlı toplumsal çözülme ve marjinalleşme,(Kruglanski ve ark. 2014; Urdal 2006; Verkuyten 2018).
3.Sosyal seviyede, sapkın (aşırılıkçı) kümelere erişim ve bu kümelerle temas bilhassa internet ve toplumsal medya aracılığıyla (Pauwels ve Schils 2014; Schils ve Pauwels 2016) risk seviyesini artırır. Aile içi toplumsallaşma özellikleri (örneğin kıymet transferindeki yetersizlikler ya da önyargılı ebeveynler; Degner ve Dalege 2013) radikalleşme mümkünlüğünü artırır.
4.Ayrımcılık ve toplumsal dışlanma üzere toplumsal ya da kolektif tecrübeler de radikalleşmeyi teşvik eder (Doosje ve ark. 2012; van Bergen ve ark. 2015).
5.Düşük seviyede toplumsal çeşitlilik ve kısıtlı temas da risk faktörleri ortasındadır (Raabe ve Beelmann 2011).
6.Bireysel seviyede ise benlik hürmeti problemleri yahut belli kişilik özellikleri (otoriterlik, toplumsal baskınlık yönelimine sahip olma) kıymetli risk faktörleri olarak doğrulanmıştır (Borum 2014; Wolfowicz ve ark. 2019). Sert ebeveynlik yahut ebeveyn şiddeti, çocukta saldırganlık ve suça yönelim ile ilişkilendirilmiştir (Gershoff, 2002; Murray & Farrington, 2010; Pinquart, 2017).
7.Boylamsal çalışmalar, erken periyottaki antisosyal davranış sorunlarının geç ergenlikte aşırılıkçı ve radikal tavırlarla alakalı olduğunu göstermektedir (Ihle, Esser ve Schmidt 2005; Nivette, Eisner ve Ribeaud 2017).
8.Diğer antisosyal gelişim süreçlerinde olduğu üzere, toplumsal bilgi sürece süreçlerindeki eksiklikler yahut çarpıtmalar ile toplumsal ve sosyal-bilişsel maharetlerin (örneğin empati) yetersizliği ile aşırılıkçı tavır ve davranışlar ortasında sistematik bağlar bulunmaktadır (Doosje ve ark. 2012; Feddes ve ark. 2015).
NASIL ÖNLENEBİLİR
İnsan gelişimi sadece risk faktörlerinin gücüyle açıklanamaz. İnsan gelişimi üzerinde genel olarak hami tesiri olan faktörler (örneğin zekâ, duygusal olarak destekleyici toplumsal ilişkiler) ile radikalleşmeye has kollayıcı faktörler (örneğin okulla güçlü bağ, demokratik bedeller, hukuka bağlılık) tanımlanabilir. Bu faktörler, üstte belirtilen risk faktörlerinin tesirini dengeleyebilme potansiyeline sahiptir.
-Toplumsal düzeyde: yoksulluk ya da etnik çatışmalarla gayrete yönelik siyaset gelişimi,
–Sosyal düzeyde: ailelere yönelik takviye programları yahut yeni gençlik çalışmaları biçimleri, aşırılıkçı ideolojilerin önlenmesine yönelik çalışmalar,
–Bireysel düzeyde: toplumsal takviye programları, önyargının önlenmesine yönelik çalışmalar, temas temelli müdahaleler (farklı toplumsal kümelerin bir ortaya gelmesini sağlama) ve empati ya da ahlaki gelişim üzere sosyal-bilişsel marifetlerin geliştirilmesi, antisosyal davranışların önlenmesine ait Toplumsal maharet eğitimi (çocuklara), Ebeveyn eğitimi, Erken çocukluk müdahaleleri, kimlik problemlerinin önlenmesine yönelik olarak ise kimi yaklaşımlar (örneğin hizmet temelli öğrenme (service learning), öğrencilerin akademik öğrenmeyi topluma hizmet faaliyetleriyle birleştirdiği bir eğitim yaklaşımı geliştirme üzere çok sayıda seçenek bulunur.
Toplumumuzun geleceği olan çocukları korumak ve rehberlik edebilmek için gözetici faktörleri arttırmak ve dengelerin tekrar kurulmasını sağlamak için kurumların, siyasetlerin tekrar düzenlenmesi, bağlantılı meslek kümelerinin birlikte çalışmasının gerekliliğini gösterir.
Yazı ve Fotoğrafta yayınlanan görseller Beelmanın makalelerinden alınmış türkçeye çevrilmiştir. Akademik yayının tümü için Beelman’ ın makaleleri ve referanslar kısmını inceleyeniz.
- https://doi.org/10.4119/ijcv-3778
- https://doi.org/10.3233/DEV-230347
- https://doi.org/10.1007/s40865-020-00142-8
- https://doi.org/10.1016/j.avb.2022.101798
#Okuldaşiddeti #antisosyaldavranış #yükselenşiddet #şiddetiönleme #radikalleşme #aşırılık
http://www.duyguarican.com
@klinikpsikologduyguarican
