Gecenin bir vakti zihninizde beliren tanıdık soruları hatırlıyor musunuz?
“Ya yetişemezsem?”, “Ya başaramazsam?”, “Ya berbat bir şey olursa?”
Zihniniz durmadan çalışıyor, olasılıkları hesaplıyor, senaryolar yazıyor. Bedeniniz ise bu fikirlere eşlik ediyor: kalp atışlarınız hızlanıyor, mideniz kasılıyor, uyumakta zorlanıyorsunuz. Lakin sabah oluyor, kalkıyor ve işe gidiyorsunuz. Gülümsüyorsunuz. Yaşamaya devam ediyorsunuz. Ve tahminen de içinizden şöyle diyorsunuz: “Sanırım ben de biraz dertli biriyim.”
Peki bu “biraz telaşlı olmak” ne manaya geliyor? Günümüz dünyasında korku, neredeyse sıradan bir his haline gelmiş durumda. Belirsizliklerle, süratli değişimlerle ve toplumsal baskılarla dolu bir çağda yaşarken tasa duymak olağan karşılanıyor. Fakat bu olağanlık, birden fazla vakit değerli bir ayrımı bulanıklaştırıyor: olağan, fonksiyonel bir tasa ile ruhsal sıhhati tehdit eden anksiyete ortasındaki fark.
Bu ayrımı yapabilmek, sırf ruhsal takviye arayışını değil, kişinin kendine dair farkındalığını da tesirler. Bir noktadan sonra dert, sadece süreksiz bir his değil, ömür kalitesini düşüren, ilgileri etkileyen, vücut ve zihni yoran bir duruma dönüşebilir.
Kaygı, evrimsel olarak hayatta kalmaya hizmet eden bir düzenektir. Korkutucu ya da meçhul bir durum karşısında vücudun alarma geçmesi, dikkatin artması ve tehditten korunmaya yönelik davranışların gelişmesi doğaldır. Örneğin bir imtihandan evvel duyulan tasa, hazırlık yapma isteğini artırabilir, dikkati odaklamayı kolaylaştırabilir. Fakat bu telaş günlerce süren uykusuzluklara, ağır bedensel semptomlara ya da kaçınma davranışlarına neden oluyorsa, artık fonksiyonel olmaktan çıkmıştır (Spielberger, 2010).
Psikolojik kıymetlendirme açısından, olağan korkuyla klinik seviyedeki anksiyete ortasındaki fark mühleti, yoğunluğu ve bireyin fonksiyonelliği üzerindeki tesiriyle ölçülür. Olağan korku süreksiz ve belli bir duruma has iken, anksiyete bozukluklarında tasa daimdir, genelleşmiştir ve bireyin ömür alanlarını tesirler. American Psychiatric Association (2013), anksiyeteyi bireyin gerçek bir tehdit olmaksızın daima bir tehdit beklentisi içerisinde yaşaması olarak tanımlar.
Kaygının belirtileri yalnızca zihinsel değil, çoğunlukla bedenseldir. Kalp çarpıntısı, mide bulantısı, kas gerginliği, baş dönmesi üzere semptomlar, bedenin bir tehlike algısına verdiği reaksiyonlardır. Lakin birden fazla vakit bu tehdit fizikî bir durum değil, zihinsel bir olasılıktır. Beyin, mümkünlük ile gerçekliği ayırt edemediğinde, geleceğe dair telaş içeren kanılar bile hudut sistemini harekete geçirebilir (Clark & Beck, 2010).
Zihinsel seviyede ise bireyler çoklukla felaketleştirme eğilimindedir. “Ya şöyle olursa?” biçimindeki fikir kalıpları, gelecekteki belgisiz olayları en makûs ihtimallerle birleştirir. Bu durum, dikkat dağınıklığı, unutkanlık, motivasyon eksikliği ve odaklanma zahmeti üzere ikincil problemlere yol açar. Anksiyete sırf bir endişe hali değil; zihinsel denetimin kaybolduğu, kişinin gelecek odaklı fikirlerle bugünü yaşayamadığı bir içsel sıkışmadır.
Toplumsal seviyede ise tasa birçok vakit küçümsenir. “Herkeste var”, “Biraz gerilim iyidir”, “Sen de fazla düşünüyorsun” üzere tabirler, bireyin yaşadığı hissin geçersizleştirilmesine neden olabilir. Halbuki her bireyin his eşiği, geçmiş yaşantıları ve ruhsal dayanıklılığı farklıdır. Bu nedenle diğerine küçük görünen bir durum, bireyin içinde önemli bir tehdit algısı yaratabilir. Korkunun yaygın olması, onu kıymetsiz hale getirmez.
Modern ömür biçimi de korkuyu artıran ögeler barındırır. Süratli ömür temposu, daima ulaşılabilir olma hali, dijital bildirimlerle bölünen dikkat, ekonomik baskılar, muvaffakiyet odaklı toplumsal medya içerikleri… Bunların tümü bireyin zihinsel yükünü artırır. Toplumsal medya üzerinden yapılan daima karşılaştırmalar, bireyin kendi gerçekliğini değersizleştirmesine ve özgüveninin zedelenmesine yol açar (Twenge, 2017).
Peki tasanın nerede anksiyeteye dönüştüğünü nasıl anlayabilirsiniz?
-
Günlük ömrünüz korku nedeniyle sekteye uğruyorsa,
-
Sosyal bağlarınız etkilenmeye başladıysa,
-
Uyku sisteminiz bozulduysa,
-
Bedensel belirtiler sizi rahatsız edecek düzeydeyse,
-
Kaçınma davranışları gösteriyorsanız (toplantılara katılmamak, dışarı çıkmaktan kaçınmak, yalnız kalamamak vb.),
bir uzmandan takviye almanız faydalı olacaktır.
Psikoterapiler, bilhassa de Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), anksiyete bozukluklarının tedavisinde epey tesirli bir formüldür. Bu yaklaşım, bireyin dert oluşturan fikir kalıplarını tanımasını ve bu kanıları tekrar yapılandırmasını sağlar (Clark & Beck, 2010). Örneğin, “Sunum yaparsam rezil olurum” fikri, terapi sürecinde “Sunumda kusur yapmak insani bir durumdur, bu beni bedelsiz kılmaz” biçiminde daha esnek bir bakış açısına dönüştürülebilir.
Farkındalık temelli yaklaşımlar da (örneğin mindfulness), korkunun ağırlaştığı anlarda bireyin dikkati şimdiki ana yönlendirmesine yardımcı olur. Kabat-Zinn (1994), farkındalığı “şu an olanı, yargılamadan fark etmek” olarak tanımlar. Bu yaklaşım, zihni geçmiş ve gelecek ortasında salınmaktan çıkararak, bedensel ve zihinsel bütünlüğü dayanaklar.
Kaygıyı büsbütün ortadan kaldırmak mümkün değildir ve gerekmemektedir. Zira korku, insan olmanın bir modülüdür. Lakin kıymetli olan, bu hisle sağlıklı bir münasebet kurabilmektir. Tasayı bastırmak ya da görmezden gelmek, uzun vadede daha büyük zihinsel yüklere neden olabilir. Meğer tasayı tanımak, neden ortaya çıktığını anlamak ve onunla baş edebilme yollarını öğrenmek; bireyin içsel gücünü ve ruhsal dayanıklılığını artırır.
Kaygı duymak zayıflık değil, farkındalıktır. Fakat bu farkındalık, hakikat yönlendirilmediğinde yıpratıcı hale gelebilir. Kendinize karşı daha anlayışlı olmak, yardım istemekten çekinmemek ve zihninizdeki sesleri sorgulamak; bu sürecin en güçlü adımlarıdır.
Unutmayın: Korku, denetim edilmesi gereken bir düşman değil; yönetilmesi gereken bir dost olabilir. Onun ne söylediğini duyabilmek için bazen yavaşlamak, bazen bir uzmandan takviye almak ve en kıymetlisi de kendinize karşı daha nazik olmayı öğrenmek gerekir.
Kaynakça
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
Clark, D. A., & Beck, A. T. (2010). Cognitive therapy of anxiety disorders: Science and practice. The Guilford Press.
Kabat-Zinn, J. (1994). Wherever you go, there you are: Mindfulness meditation in everyday life. Hyperion.
Spielberger, C. D. (2010). State-Trait Anxiety Inventory. In The Corsini Encyclopedia of Psychology (pp. 1698–1699). John Wiley & Sons.
Twenge, J. M. (2017). iGen: Why today’s super-connected kids are growing up less rebellious, more tolerant, less happy–and completely unprepared for adulthood. Atria Books.
