Yetişkin Olmak: Taşıdığımız Yükleri Tanımak ve Hafiflemek Üzerine Bir Deneme

Bilim der ki: Beyin geçmişi kaydeder fakat sadece kaydetmez, onu bugün de çalıştırır. Amigdala, eski duygusal anıların sesi üzeredir. Biri bize “Neden bu türlü yaptın?” dediğinde, beynimiz bu kelimeyi yalnızca bir soru olarak duymaz; yıllar evvel duyduğumuz tenkitlerin tonuyla birlikte getirir önümüze. Bu yüzden yetişkinlikte verdiğimiz birçok reaksiyon, sandığımız kadar “şu ana” ilişkin değildir. Bu, berbat bir şey değildir; yalnızca insan beyninin nasıl işlediğini anlamamızı sağlar.

Yetişkinlikte en sık karşılaşılan his, kendi içimizde taşıdığımız yüklerle dış dünyanın beklentileri ortasındaki tansiyondur. Örneğin, birçok yetişkin “duygularını muhakkak etmemeyi”, “zayıflık göstermemeyi”, “her şeyi kendi içinde halletmeyi” bir olgunluk üzere görür. Lakin psikoloji bize şunu söyler: Bastırılan hisler kaybolmaz, yalnızca istikamet değiştirir. Bazen vücuda iner, yorgunluk olur. Bazen akla çöker, karamsarlık olur. Bazen davranışa yansır, öfke ya da geri çekilme olur.

Yetişkin olmak, birden fazla vakit kendimizi güçlü göstermeye çalışırken aslında en çok kendimizden bir şeyler sakladığımız bir devirdir. Halbuki bilimsel olarak en kollayıcı şey, hissin farkında olmaktır.

“Şu an gerginim.”
“Bu kelam canımı acıttı.”
“Bu olay bana eski bir şeyi hatırlattı.”

Bu cümleler kolay üzere görünür ancak beynin alarm sistemini yumuşatır. Zira fark edilen his, denetim edilebilir bir histir.

Yetişkin psikolojisinde ilgimi en çok çeken şey şudur: İnsanların geçmişleri farklıdır fakat iç dünyalarının çalışması çok benzeridir. Değersizlik hissi yaşayan biri, bunu birçok vakit başarısız olduğu için değil; çocukken gereğince görülmediği için yaşar. Terk edilme korkusu olan biri, genelde bugünkü bağlantısı makus olduğu için değil; daha evvel kaybettiği bağlar yüzünden tetiklenir. Yani bugün hissettiklerimiz, dün yaşadıklarımızın devamıdır. Lakin hoş olan, bu döngünün fark edildiğinde değişebilir olmasıdır.

Beyin plastik bir organdır. Bu şu demektir: Düşünme biçimimiz, alaka kurma biçimimiz, hislere verdiğimiz tepkiler… Hepsi tekrar öğrenilebilir. Bilim buna “nöroplastisite” der. Ben buna “yetişkinlikte kendini tekrar kurmak” diyorum.

Bazen yetişkinler kendi davranışlarından bile şaşırır. “Her şey yolunda gidiyordu, neden bozma gereksinimi hissettim?” diye sorar. İşte bu, geçmişte öğrendiklerimizle bugün hak ettiğimiz düzgünlüğün uyumsuzluğudur. İnsan tanıdık olana yönelir; bazen tanıdık olan huzur değil, kaos olsa bile. Bu yüzden kendini sabotaj etmek birçok vakit şuurlu bir tercih değil, “eski benliğe geri dönme uğraşıdır.”

Ama yetişkinlikte çok hoş bir ihtimal vardır: Duruşumuzu değiştirebiliriz. Hisleri bastırmak yerine anlamayı, kendimizi eleştirmek yerine şefkat göstermeyi, otomatik reaksiyonlar vermek yerine durup düşünmeyi öğrenebiliriz. Bu öğrenme, çocukluktaki üzere süratli olmaz lakin daha şuurlu ve daha kalıcı olur.

Kimi vakit bir terapi odasında, kimi vakit bir kitapta, kimi vakit kendi içimize dönüp sorduğumuz kolay bir soruda başlar bu dönüşüm:
“Bu his hakikaten bugüne mi ilişkin, yoksa geçmişten mi geliyor?”

Yetişkinlikte en çok muhtaçlık duyduğumuz şey tahminen de budur: Kendimizi suçlamadan, yargılamadan, düzelmeye çalışmadan evvel sadece anlamak. Zira his anlaşılmadan iyileşmez. Niyet sorgulanmadan dönüşmez. İnsan kendisine dokunmadan değişmez.

Bu yüzden yetişkinliği şöyle tanımlıyorum: Geçmişten gelen yankıları fark ederek bugünde yaşamayı öğrenme sanatı.

Kimse yetişkin olmayı “öğretmedi.” Hiçbirimiz nasıl duygusal düzenleme yapılacağını, bir alakanın nasıl sürdürüleceğini, kırıldığımızda nasıl tamir olacağımızı bilerek büyümedik. Bu yüzden bugün bildiğimiz her şey öğrenilmiş şeylerdir. Bu da demektir ki bilmediklerimizi öğrenme ihtimalimiz hâlâ duruyor.

Son yıllarda yapılan araştırmalar bize şunu söylüyor: Kişi hislerini tanıdıkça zihninde yeni nöral yollar oluşur. Kişi bir davranışı değiştirdikçe beyni yeni bir kalıp üretir. Kişi kendine şefkat gösterdikçe gerilim hormonları düşer. Yani insan güzelleşebilir. Yetişkinlikte bile, kırk yaşında bile, yetmiş yaşında bile.

Belki de asıl sorun “geçmişi silmek” değil; onun bugüne taşınış biçimini anlayıp tekrar düzenlemek. Zira kim olduğumuz, sadece yaşadıklarımızdan değil; onların içimizde nasıl yer tuttuğundan oluşur.

Ve bazen küçücük bir içgörü bile, insanın yıllardır taşıdığı duygusal yükü hafifletebilir:
“Demek ki bu benim kusurum değil… Bu, öğrenilmiş bir şeymiş.”

İşte bu fark ediş, yetişkinlikte özgürlüğün başladığı yerdir.

Hazırlayan:
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz