Sınır, çocuğa dünyanın nasıl işlediğini öğretir. Ne vakit yemek yenir, ekran mühleti ne
kadardır, diğerlerinin alanına nasıl hürmet gösterilir, öfke geldiğinde ne yapılır… Bu çerçeve
net olduğunda çocuk kendini inançta hisseder. Zira belirsizlik, çocuk için tasayı artırır.
Lakin hudut yalnızca kurallardan ibaret değildir; hududun nasıl söylendiği ve hangi duyguyla
söylendiği, çocuğun onu kabul etmesinde belirleyicidir.
Disiplin çoklukla ceza ile karıştırılır. Meğer disiplinin kökeni “öğretmek”tir. Ceza, davranışı
baskılayabilir; lakin öğrenmeyi garanti etmez. Olumlu hudut modeli, çocuğun davranışını
anlamaya çalışırken tıpkı anda sonu net koyar. Örneğin çocuk vurduğunda “Vurmak yok.
Çok kızgın olabilirsin; ancak vuramazsın. Artık ellerimizi sakinleştiriyoruz” demek, hem
duyguyu görür hem davranışa hudut koyar. Bu yaklaşım, çocuğun hissini reddetmeden
davranışını düzenler.
Hudut koymanın en kritik prensibi tutarlılıktır. Bir gün müsaade verilen bir şeyin sonraki gün
yasaklanması, çocuğu test etmeye iter. Çocuk sonu zorlamıyordur; sonun nerede olduğunu
anlamaya çalışıyordur. Tutarlılık, ebeveynler ortasında da değerlidir. Biri “evet” biri “hayır”
dediğinde çocuk ortada kalır ve hudut müzakere alanına dönüşür. Bu durum aile içi çatışmayı
da artırabilir.
Olumlu hudut modelinde “seçenek sunma” değerli bir tekniktir. Çocukların denetim ihtiyacı
yüksektir; seçenek sunmak bu muhtaçlığı sağlıklı biçimde karşılar. “Şimdi diş fırçalayacağız;
kırmızı fırçayı mı mavi fırçayı mı istersin?” üzere küçük seçimler, çatışmayı azaltır. Burada
dikkat edilmesi gereken, seçeneklerin sonun özünü bozmamasıdır. Yani “fırçalamamak”
seçenek olmamalıdır.
Bir başka kıymetli unsur, hududun kısa ve net olmasıdır. Uzun açıklamalar, bilhassa küçük
çocuklarda etkisizdir. Çocuk duygusal olarak yükseldiğinde, anlamlandırma kapasitesi
düşer. Bu yüzden evvel düzenleme, sonra açıklama gelir. “Şu an çok yükseldin. Birlikte
sakinleşelim. Sonra konuşacağız” yaklaşımı, sonun bağlantıyı koparmadan sürmesini sağlar.
Hudut koyarken duygusal ton da kıymetlidir. Alaycı, küçümseyen, tehditkâr bir ton çocuğun
savunmasını artırır. Sakin ve kararlı bir ton ise çocuğa “güvende” iletisi verir. Ebeveynin
bağırması, çocuğun hududu öğrenmesinden çok dehşet yoluyla durmasına neden olabilir.
Dehşet süreksiz ahenk sağlar; fakat içsel disiplin geliştirmez.
Terapi perspektifinden bakıldığında, hudut sorunu görülen çocuklarda aileye yönelik
psiko-eğitim ve ebeveynlik hünerleri çalışmaları hayli tesirlidir. Çocuğun mizacı, duygu
düzenleme kapasitesi ve çevresel gerilim faktörleri birlikte değerlendirilmelidir. Bazı
çocuklarda hudut sıkıntıları, dikkat zahmetleri ya da telaş ile alakalı olabilir. Bu nedenle
yalnızca “kural koymak” kâfi değildir; çocuğun neden zorlandığını anlamak gerekir.
Sonuç olarak olumlu hudut modeli, disiplin ile bağlantıyı karşı kutuplar olarak görmez. Hudut,
bağlantıyı zedelemeden de kurulabilir. Çocuk hududu, sevgiyle ve kararlılıkla birlikte
deneyimlediğinde içsel denetim ve özdenetim gelişir. Böylelikle gaye sadece “söz dinleyen”
çocuk değil; hissini tanıyan, sonları bilen ve ilgide kalabilen bir çocuk olur.
Hazırlayan: Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
