Beynimize her gün binlerce fikir gelir. Bunların bir kısmı irademiz dışında otomatik olarak aklımıza gelir. Kimileri ise bizim irademizle aklımıza getirdiğimiz, planladığımız fikirlerdir.
İrademiz dışında aklımıza gelen niyetlerin değerli bir kısmı olumsuz içeriklidir. Bilhassa tehdit algısı yüksek olan dertli şahısların zihnine gün içinde binlerce olumsuz mümkünlük içeren fikir gelir. Zihin, tıpkı tehlike tarayan bir radar üzere, “ya …. olursa ben ne yaparım?” sorusunu tekrar tekrar sorar. Bu kanılar bireyde ağır dert, endişe ve suçluluk hislerine yol açabilir. Bu niyetler bazen o denli ağır formda tekrar eder ki zihnimiz adeta bu kanıların esiri haline gelir.
“Ya Aklıma Gelenler Gerçek Olursa?”
“Ya aklıma gelenler gerçek olursa?”
“Kötü şeyler düşünüyorum. Bu beni makûs bir insan yapar mı?”
“Bu fikirlerden ötürü bana ya da sevdiklerime makûs bir şey olur mu?”
“Ya düşündüğümü çekersem?”
Terapi seanslarımda, yıllardır danışanlarımdan bu ve gibisi fikirleri sıkça duyuyorum. Ne yazık ki bu çeşit kanılar hem tasayı hem de suçluluk hissini artırıyor. Bu hislerin yoğunluğu, kimi vakit zihnimizi susturmaya, kimi vakit da ondan kaçmaya yol açıyor. Lakin ne kadar kaçmaya çalışırsak çalışalım fikir geri geliyor. Hatta birçok vakit daha da güçlenmiş olarak…
Psikolojide bu duruma “beyaz ayı paradoksu” denir: Buna nazaran bir şeyi düşünmemeye çalıştıkça, onu daha çok düşünür hale geliriz.
Düşüncelerden Neden Korkuyoruz?
Aklımıza gelen kanılardan korkuyoruz. Zira kimi vakit bu düşünceleri gerçekleşecekmiş üzere algılıyoruz, kimi vakit da niyetimizle karıştırıyoruz.
Oysa;
Bir şeyi düşünmek, onun gerçekleşeceği manasına gelmez.
Bir şeyi düşünmek, onu istemek manasına da gelmez.
Bir şeyi istemek, onu gerçekleştireceğimiz manasına hiç gelmez.
Düşündüğümüzü Çeker miyiz?
“Düşündüğünü çekersin.”
“Kötü düşünme, başına berbat şeyler gelir.”
“Evrene hangi enerjiyi verirsen, o sana geri döner.”
Bir öteki zorlayıcı niyet ise, bilhassa toplumsal medyada ve günlük hayatta sıkça karşılaştığımız, “düşüncelerimizi çekeriz” inancıdır. Bazen meslektaşlarımdan da duyduğum bu usul telaffuzlar, müspet iletiler taşıyor üzere görünse de, bilhassa tasa yaşayan bireylerde önemli baskı ve suçluluk hissine yol açabiliyor. Fikirlerimizin geleceğimizi belirlediğine inanmak, onları denetim etme ve değiştirme baskısını artırıyor. Bu durum, şahısta hem denetim illüzyonunu hem de sırf düşünerek güzel şeyleri çekebileceği inancını besleyebiliyor. Fakat kişi müspet düşünemediğinde, bu sefer kendini suçlamaya başlıyor ve zihnine karşı daha savunmasız hale geliyor.
Olumsuz fikirler zihnin tabiatında vardır. Zihin, hayatta kalmak için tehditleri tarayan bir düzenektir. Zihnimizin farklı olasılıkları sorgulaması, bazen “rahatsız edici” fikirler üretmesi büsbütün doğaldır.
Olumlu Düşünmeye Çalışmak Yararlı Değil mi?
Elbette ki olumlu düşünmenin ruh sıhhati üzerinde olumlu tesiri vardır lakin gerçekçi olmak şartıyla. Olumlu düşünmenin etkisi bilimsel olarak da kanıtlanmıştır. Lakin gerçekçi olmayan müspet fikir, hislerle teması koparabilir. Bastırılan hisler, vakitle daha büyük sıkıntılara yol açabilir.
Gerçekçi bir optimistlik; umut, esneklik ve dayanıklılığı artırabilir. Ancak bu, her vakit mümkün yahut gerekli değildir. Sağlıklı olan; hem olumlu hem de olumsuz niyetlerimizi fark edebilmek, hislerimizle temasta kalabilmek ve kendimize yargısız bir alan sunabilmektir.
Terapiyle Gelen Farkındalık
Terapi, kişinin htiyaç duyduğu bu güvenli bir alanı sağlar.
Psikodinamik terapi, niyetlerin geçmiş yaşantılarla olan ilgisini anlamaya, bastırılmış hislerle temasa geçmeye ve fikrin gerisindeki hisleri fark etmeye yardımcı olur. Bu yaklaşım, fikir ve hisleri bastırmak yerine onları gözlemlemeyi ve hislerle çalışmayı sağlar. Kişi vakitle niyet ve davranışlarının arkasındaki dinamiği anlamaya başlar.
Bilişsel davranışçı terapi ise kanılarla daha direkt çalışır. Kişi; olumsuz otomatik kanılarını fark etmeyi, bunları sorgulamayı ve daha fonksiyonel niyet kalıpları geliştirmeyi öğrenir.
Örneğin:
“Bu yalnızca bir fikir.”
“Bu fikir bana yarar sağlıyor mu?”
“Bunun gerçekleşme mümkünlüğü ne?”
Bu yaklaşım sayesinde kişi, fikirlerinin hisleri nasıl etkilediğini anlar ve düşünce-duygu-davranış döngüsünde daha sağlıklı seçimler yapmayı öğrenir.
Her iki yaklaşım da şahsa, zihinsel süreçlerle sağlıklı bir bağ kurmayı öğretir.
Son Kelam: Zihin Düşünür Gerçekleştirmez.
Birçok insan, bilhassa de telaş bozukluğu yaşayan şahıslar, bu ayrımı yapmakta zorlanıyor fakat bir sefer daha vurgulamak isterim ki; bir niyetin zihinden geçmesi, onu istediğimiz yahut gerçekleştireceğimiz manasına gelmez. Aklımıza gelen niyetler niyet değildir, davranış hiç değildir.
Zihnimiz düşünür. Bu onun işi. Lakin düşündüğünü gerçekleştiremez.
Düşüncelerimiz ne niyetimizin göstergesidir, ne de geleceğimizin habercisi. Onları büsbütün denetim edemeyiz, denetim etmek zorunda da değiliz. Onları fark etmek, anlamaya çalışmak ve hissettirdiği hislerle çalışmak kafidir.
Unutmayın:
“Düşündüğünüzü çekmezsiniz. Zira zihin düşünür, lakin gerçekleştirmez.”
