Kontrol yanılsaması, farklı alanlarda ortaya çıkabilir ve kişinin kendini yahut etrafını denetim edebileceği yanılsamasıyla ilgilidir yani insanların olayları denetim etme yeteneklerini abartma eğilimidir. Bu yanılsama, bir kişinin olayları denetim edip etmediğine dair direkt içsel bir kavrayışa sahip olmamasından kaynaklanabilir. Peki denetim hakikaten inanç mi verir yoksa süreksiz bir rahatlama mı sağlar? Bu soruyu cevaplamadan evvel insan neden denetim etme muhtaçlığı duyar sorusuna odaklanalım. İnsan beyni meçhullüğü bir tehdit olarak algılar. Yani belirsizlik demek potansiyel bir tehlike demektir. Tehlike oluşunca devreye tasa girer ve biz bu korkuyu düşürmek için denetim etmeye çalışırız. Böylece tasa kısa müddetli olarak azalır ve beyin artık bu davranışı öğrenir ve bunu pekiştirir. Yani denetim, aslında bir negatif pekiştirme döngüsüdür.
İlişkilerde denetim davranışları da çok kıymetlidir. Bağlarda denetimci davranışlar; bir öbür kişi üzerinde denetim kazanmayı ve sürdürmeyi amaçlayan bir bireyin sergilediği davranışlardır Biriyle konuşurken karşı taraftan geç ileti gelince genelde başımızda senaryo üretmeye meyilli oluruz.
“Mesajı gördü lakin yanıt yazmadı. ” ” Son görülmesi de açık. ”
“Acaba diğer birisi ile mi konuşuyor? ” ” Bir şey mi oldu? Benden sıkıldı mı? ”
Partnerin telefonunu denetim etmek, daima sanki beni seviyor mu? Sevgisi bitti mi? Üzere sorular sormak yani bir teminat istemek, toplumsal medyasını takip etmek üzere denetim dürtüleri sergileriz.
İlişkilerde denetim davranışları çoğunlukla bu fikirlerle başlar. Korku yükselir ve kişi rahatlamak için bir şeyler yapmaya meyilli olur. İşte tam bu kısımda denetim devreye girer. Bağlarda denetim davranışları, partnerini ya da münasebet dinamiğini meçhullükten korumak hedefiyle geliştirdiği teşebbüslerdir. Bu davranışlar itimat sağlama uğraşı üzere görünse de birden fazla vakit telaş temellidir.
Peki bu davranışların altında yatan hisler nelerdir?
Terk edilme korkusu bu davranışların en güçlü tetikleyicilerinden biridir. Kişi şuur seviyesinde “Ben terk edilmekten korkuyorum.” diyemez. Daha çok ” güvenmek zor ” diyebilir. Ancak duygusal düzeyde ” Beni bırakabilir. ” diye düşünebilir.
Kontrol birden fazla vakit yetersizlik hissinden doğabilir. Kişi ben gereğince yeterli değilsem, karşı taraf daha güzelini bulabilir üzere düşünebilir. Kendini daima kıyaslayabilir, küçük bir arayı sevgisizlik olarak görebilir. Yani denetim aslında benlik hürmetini müdafaa teşebbüsüdür.
Birey güvensizlik yaşıyorsa yani dünyaya yahut münasebetlerin kalıcılığına denetim onun için kaotik bir dünyada sistem yaratma uğraşıdır. İlişkilerde denetim davranışları birçok vakit itimat arayışı üzere görünür lakin buradaki asıl sistem gerçek denetim değil de denetim yanılsamasıdır.
Sonuç olarak alakalarda görülen denetim davranışları aslında gerçek itimattan çok denetim yanılsamasıdır. Kişi iletileri takip ettiğinde, karşı tarafı yönetmeye çalıştığında kendini inançta hisseder. Fakat bu geçicidir, kalıcı değildir. Denetim azaldıkça telaş artıyor üzere görünse de uzun vadede sağlıklı olan , denetim etmeye çalışmak yerine inanç hissini içeriden inşa edebilmektir.
Uzm.Psk. Mustafa Cem Oğuz
Stj.Psk. Zübeydenur Genç
