Mükemmeliyetçilik – Yüksek Standart mı, Görünmez Bir Yük mü?
Mükemmeliyetçilik Nedir?
Mükemmeliyetçilik, bireyin kendisi ve etrafı için yüksek standartlar belirlemesiyle birlikte, yanılgı yapmaya karşı ağır bir hassasiyet geliştirmesi olarak tanımlanır. Birinci bakışta motivasyonu artıran ve başarıyı destekleyen bir özellik üzere görünse de, ruhsal açıdan ele alındığında mükemmeliyetçilik birden fazla vakit bireyin ruhsal düzgünlük halini zorlayan bir yapı haline gelir.
Psikoloji literatüründe mükemmeliyetçilik; yalnızca “iyi yapma isteği” değil, “yeterince âlâ olmanın asla kâfi gelmemesi” durumu olarak açıklanır. Bu nedenle mükemmeliyetçi bireyler muvaffakiyete ulaştıklarında bile kalıcı bir tatmin yaşayamazlar.
Mükemmeliyetçiliğin Kökeni
Mükemmeliyetçi eğilimlerin kökeni sıklıkla çocukluk tecrübelerine dayanır. Sevginin, ilginin ya da onayın muvaffakiyete bağlandığı aile ortamlarında büyüyen çocuklar, vakitle pahalı olabilmek için kusursuz olmaları gerektiğine inanır. “En uygunu olmalısın”, “Daha güzelini yapabilirdin”, “Hata yapmamalısın” üzere bildiriler, çocuğun iç dünyasında katı kurallar haline gelir. Yetişkinlikte bu kurallar, bireyin kendi kendine yönelttiği acımasız beklentilere dönüşür. Bu noktada mükemmeliyetçilik bir kişilik özelliğinden çok, bireyin reddedilmemek ve sevilmeye devam etmek için geliştirdiği bir başa çıkma stratejisidir.
Uyumlu ve Uyumsuz Mükemmeliyetçilik
Araştırmalar mükemmeliyetçiliği iki temel başlıkta ele alır:
Uyumlu (sağlıklı) mükemmeliyetçilik, bireyin yüksek amaçlar belirlerken esnek kalabilmesini ve kusur yapmayı öğrenme sürecinin bir modülü olarak görmesini içerir.
Uyumsuz (sağlıksız) mükemmeliyetçilik ise yanılgıyı şahsî bir tehdit olarak algılar. Bu durumda kusur yapmak, sadece bir davranışın değil, bireyin kendisinin yetersiz olduğu manasına gelir.
Uyumsuz mükemmeliyetçilik; telaş bozuklukları, depresyon, tükenmişlik ve erteleme davranışıyla güçlü biçimde bağlantılıdır. Kişi eksiksiz yapamayacağını düşündüğü için ya çok çalışır ya da büsbütün kaçınır.
İçsel Eleştirmen ve Bilişsel Çarpıtmalar
Mükemmeliyetçi bireylerin zihninde çoklukla sert ve yargılayıcı bir iç ses bulunur. Bu içsel eleştirmen, bireyi motive etmekten çok daima eksik hissettiren bir fonksiyon görür.
“Sadece bu mu?”, “Daha düzgünü olmalıydı”, “Herkes senden daha iyi” üzere otomatik niyetler vakitle kronik gerilim yaratır.
Bilişsel davranışçı terapiye nazaran bu fikirler; siyah-beyaz düşünme, felaketleştirme ve çok genelleme üzere bilişsel çarpıtmalar içerir. Terapötik süreçte bu niyetlerin fark edilmesi ve daha gerçekçi alternatiflerle tekrar yapılandırılması hedeflenir.
Mükemmeliyetçiliğin Duygusal Bedeli
Mükemmeliyetçilik birçok vakit dışarıdan güçlü ve başarılı görünse de, içsel dünyada yetersizlik, suçluluk ve daima tetikte olma hali barındırır. Muvaffakiyetler kısa periyodik bir rahatlama sağlarken, tatmin kalıcı olmaz.
Kişi dinlenirken bile suçluluk hissedebilir, kendini gereğince üretken olmamakla eleştirebilir. Bu durum vakitle kişinin ömürden aldığı keyfi azaltır ve duygusal tükenmişliğe yol açar.
HAZIRLAYAN
Uzman Psikolog Mustafa Cem Oğuz
Psikolog Cansu Hatice Karcıoğlu
