Suçluluğun Sorumsuzluğu
Gerçekten uygunsuz yahut incitici bir şey yaptığınızda, acı çekmeyi hak etmiş mi oluyorsunuz? Cevabınızın “evet” olacağını hissediyorsanız kendinize şu soruyu sorun:
“Ne kadar mühlet acı çekmeliyim? Bir gün mü? Bir yıl mı? Tüm ömrüm boyunca mı?”
Size uygun gelen cümleyi seçtiğinizde, acı çekmeyi ve kendinizi makûs hissetmeyi kesmek ister misiniz? Bu, kendini cezalandırmanın en azından sorumlu bir yolu olabilir, zira bir vakit sonu koyuyorsunuz. Lakin, birinci planda suçluluk hissetme yoluyla kendinize makus davranmanın ne manası var?
Bir yanılgı yaptıysanız yahut incitici halde davrandıysanız, suçluluk hissetmeniz yanlışınızı geri döndüremez. Birebir yanılgıyı gelecekte yapmamayı öğrenme sürecini de hızlandırmaz. Kendinizi hatalı hissettiğiniz ve aşağılayıcı konumlara soktuğunuz için başka beşerler sizi daha çok sevmeyecek ya da hürmet duymayacaktır. Suçluluğunuz size daha üretken bir hayat da sunmaz. Pekala, öyleyse bunun manası ne?
Pek çok kişi, “Suçluluk hissetmezsem nasıl ahlaklı davranabilir ve dürtülerimi nasıl denetim edebilirim?” diye sorar. Bu, yaşama karşı acemice bir yaklaşımdır. Kendinizi o kadar istekli ve denetimsiz görüyorsunuz ki, kendinizi kaybetmemek için ağır biçimde cezalandırıyorsunuz.
Oysa hakikaten de şayet davranışınız diğerlerini gereksiz yere incittiyse, küçük, acı dolu bir pişmanlık farkındalığınız; hiçbir his uygulanmadan, steril bir formda algılamaktan daha tesirlidir. Kendinizi makus bir insan olarak görmek kimsenin işine yaramaz. Bilakis, makûs olduğunuza inanmak, berbat davranışlara katkıda bulunur.
a) Bir yanılgı olduğunu anladığınızda ve
b) Sorunu düzeltmek için bir strateji geliştirdiğinizde, değişim ve öğrenme gerçekleşir.
Kendini sevme ve gevşeme tavrı bunu kolaylaştırırken, suçluluk bu sürece pürüz olur.
Örneğin, bazen hastalarım, onları yanlış yola sevk edebilecek keskin yorumlar yaptığım için beni eleştirirler. Bu tenkitler lakin içinde gerçek hissesi varsa beni incitir ve suçluluk uyandırır. Kendimi hatalı hissettiğim ve “kötü” olarak damgaladığım ölçüde savunmacı davranma eğiliminde olurum. Yanlışımı inkâr etme yahut savunma dileği duyarım. Ya da “kötü kişi” olma duygusu çok rahatsız ediciyse karşı akına geçerim. Bu da yanılgımı kabul etmemi ve düzeltmemi zorlaştırır.
Aksine, kendime nutuk çekmezsem yahut kendime olan hürmetimi kaybetmezsem, yanlışımı kabul etmem daha kolay olur. Sorunu daha kolay düzeltir ve ondan bir şey öğrenirim. Kendimi ne kadar az hatalı hissedersem, o kadar daha tesirli olurum.
Aptallık yaptığınızda işleyen süreç tanıma, öğrenme ve değişimdir. Suçluluk bunlardan rastgele birine yardımcı olabilir mi? Hiç sanmıyorum! Kusurunuzu fark etmeyi sağlamak yerine suçluluk sizi kuşatır. Kulaklarınızı tenkitlere kapatmak istersiniz. Çok makus hissettirdiğinden yanlışlı olmaya dayanamazsınız. Bu nedenle suçluluk, üretkenliğin tersi bir durumdur.
“Kendimi hatalı hissetmesem, yanlış bir şey yaptığımı nasıl anlayabilirim?
‘Benim cürmüm değil’ diyerek kendimi denetimsiz, yıkıcı bir bencillikle mi şımartayım?” formunda isyan edebilirsiniz.
Her şey olabilir. Lakin bunun bu türlü olacağından kuşku duymaktayım. Suçluluk hissinizi, ahlaki bir davranışa daha aydınlık bir yer oluşturan empati ile yer değiştirebilirsiniz.
Empati; davranışlarınızın yeterli yahut makus sonuçlarını görebilme hüneridir.
Empati; kendinize ve başkalarına yaptıklarınızın tesirini kavrayabilme ve kendinizi doğuştan berbat olarak damgalamadan uygun ve gerçek bir pişmanlık ile hüzün hissedebilme kapasitesidir.
Empati, suçluluk hissetmeksizin, davranışlarınızı ahlaki ve işleri kolaylaştırıcı biçimde yönlendirecek gerekli zihinsel ve duygusal iklimi sağlar.
(David Burns. Yeterli Hissetmek) kitabından alıntıdır.
