Öğrenilmiş Çaresizlik: Ruhsal Bir Öğrenme Süreci Olarak Vazgeçme Davranışı

Öğrenilmiş Çaresizlik: Ruhsal Bir Öğrenme Süreci Olarak Vazgeçme Davranışı Bazen beşerler, aslında bir şeyleri değiştirme bahtları varken bile hiçbir şey yapmamayı tercih eder. “Denesem de olmayacak”, “Zaten daima böyle”, “Ben yapamıyorum” üzere niyetler vakitle kişinin hayatına istikamet verir. İşte bu durum psikolojide öğrenilmiş çaresizlik olarak isimlendirilir. Öğrenilmiş çaresizlik, kişinin geçmişte yaşadığı tekrar eden olumsuz tecrübeler sonucunda, uğraşının bir işe yaramadığına inanmasıyla ortaya çıkar. Öteki bir deyişle kişi, çaresiz olmayı öğrenir. Bu öğrenme süreci birden fazla vakit farkında olmadan gelişir. Çocuklukta daima eleştirilen bir birey, okulda tekraren başarısızlık yaşayan bir öğrenci ya da bağlantılarında daima reddedilen bir kişi vakitle “ben ne yaparsam yapayım sonuç değişmiyor” fikrini benimseyebilir. Bu fikir yerleştikçe, kişi artık denememeye başlar. Yeni bir adım atmak yerine geri çekilir, risk almaktan kaçınır ve pasifleşir. Örneğin; bir imtihandan tekraren düşük not alan bir öğrenci çalışmayı bırakabilir, iş yerinde emeği görülmeyen biri fikirlerini paylaşmamayı seçebilir ya da münasebetlerinde daima hayal kırıklığı yaşayan bir birey hislerini tabir etmekten vazgeçebilir. Ortak nokta, kişinin denetim hissini kaybetmiş hissetmesidir. Öğrenilmiş çaresizlik, bireyin aslında değiştirebileceği bir durumda bile pasif kalmasıyla kendini gösterir. Kişi, geçmişte gösterdiği gayretlerin sonuçsuz kaldığını deneyimlediği için artık denememeyi tercih eder. Bu durum “nasıl olsa değişmeyecek” fikriyle beslenir. Vakitle birey, başarısızlığı kendi yetersizliğine bağlar ve denetim hissini kaybeder. Bu da motivasyon düşüklüğü, ümitsizlik ve özgüven kaybı üzere problemleri beraberinde getirir. Öğrenilmiş çaresizlik yalnızca davranışları değil, hisleri ve niyetleri de tesirler. Bireyde ümitsizlik, yetersizlik hissi, özgüven kaybı ve isteksizlik sık görülür. Vakitle bu durum depresif belirtilerle iç içe geçebilir. “Ben yetersizim”, “Bu daima bu türlü olacak” ve “Bu durum hayatımın her alanını etkiliyor” üzere fikirler, kişinin kendisine ve geleceğine dair bakışını olumsuz istikamette şekillendirir. Fakat değerli bir nokta vardır: Öğrenilmiş çaresizlik öğrenilmiş bir durumdur ve değiştirilebilir. Kişinin yaşadığı çaresizlik, onun gerçekte güçsüz olduğu manasına gelmez. Bilakis, geçmiş tecrübelerin bugünkü algıyı şekillendirdiğini gösterir. Bu farkındalık, değişimin birinci adımıdır. Psikoeğitim sürecinde hedef, kişinin bu döngüyü fark etmesini sağlamaktır. “Gerçekten hiçbir şey yapamaz mıyım, yoksa bu türlü mi öğrendim?” sorusu çok değerlidir. Küçük ve ulaşılabilir amaçlar belirlemek, kişinin tekrar denetim duygusu kazanmasına yardımcı olur. Küçük muvaffakiyetler, “deneyince oluyor” inancını yine inşa eder. Psikoterapi sürecinde ise bireyin kendisiyle ilgili geliştirdiği olumsuz inançlar ele alınır. Bilhassa bilişsel davranışçı terapi, öğrenilmiş çaresizlikle çalışmada tesirli bir yaklaşımdır. Kişinin niyet, his ve davranışları ortasındaki bağ anlaşılır hale geldikçe, pasiflik yerini deneme yüreğine bırakabilir. Sonuç olarak, öğrenilmiş çaresizlik bir baht değildir. Kişi, tekrar denemeyi ve denetim edebileceği alanları fark etmeyi öğrendiğinde, hayatında manalı değişimler mümkün hale gelir. Zira vazgeçmek de öğrenilir, umut etmek de.